Czy kosy odlatują na zimę?

Część kosów odlatuje na zimę, ale bardzo wiele kosów (Turdus merula) zostaje w Polsce – szczególnie w miastach i ogrodach, gdzie łatwo znaleźć pokarm. Migracja tego gatunku jest zmienna, zależy od regionu, pogody i dostępu do jedzenia, więc w jednym miejscu możesz mieć jednocześnie ptaki wędrowne i osiadłe. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, które kosy odlatują, które zostają i jak im pomóc w ogrodzie, przeczytaj poniższe informacje.

Czy kosy odlatują na zimę?

W Polsce kos jest gatunkiem częściowo wędrownym – znaczy to, że część osobników odlatuje, a część zimuje na miejscu. Sam gatunek ma opisane jako „częściowo osiadły i wędrowny” z typowym odlotem w X–XI oraz powrotem w III–IV. Z praktycznego punktu widzenia ogrodnik czy spacerowicz widzi więc kosy przez cały rok, choć zimą ptaki są cichsze i bardziej skryte.

Kosy gniazdujące w lasach i na terenach otwartych częściej decydują się na wędrówkę. Lecą wtedy do zachodniej lub południowej Europy – między innymi do Francji, Hiszpanii, Włoch, krajów Beneluksu, a także do łagodniejszych rejonów basenu Morza Śródziemnego. Nie są to loty międzykontynentalne, jak u słowika czy bociana, lecz raczej „przeprowadzka” w obrębie Europy.

Miejskie populacje zachowują się inaczej. Tam, gdzie jest dużo zieleni, ciepłe zakamarki budynków i regularny dostęp do owoców oraz resztek jedzenia, ptaki najczęściej zimują na miejscu. W parkach i ogrodach na terenach zabudowanych spotyka się więc zimą zwarte grupy kosów, które tylko przemieszczają się lokalnie w poszukiwaniu nowych źródeł pokarmu.

Kosy w Europie tworzą jednocześnie populacje osiadłe, wędrowne i mieszane, co czyni z nich jeden z ciekawszych przykładów zmiennych zachowań migracyjnych wśród ptaków śpiewających.

Dlaczego jedne kosy migrują, a inne zostają?

W badaniach ornitologów z Uniwersytetu w Białymstoku i Instytutu Maxa Plancka widać wyraźnie, że migracja kosa zależy od kilku powtarzających się czynników. Po pierwsze – od położenia geograficznego. Ptaki z północno‑wschodniej Europy częściej odlatują na zimowiska, np. do Hiszpanii czy Maroka. Z kolei kosy z zachodu i południa kontynentu w większej części żyją osiadle i zimują tam, gdzie lęgną się latem.

Po drugie, duże znaczenie ma typ środowiska. Populacje leśne, korzystające głównie z naturalnych zasobów, są silniej związane z tradycyjną wędrówką. Miejskie – które w XX i XXI wieku wręcz „odkryły” parki, skwery i ogródki przydomowe – nauczyły się korzystać z odpadków, resztek oraz roślin sadzonych przez człowieka. Takie ptaki znacznie rzadziej odlatują, a ich zimowe przemieszczenia mają zasięg kilku, maksymalnie kilkunastu kilometrów.

Po trzecie, na decyzję wpływa pogoda i dostęp do jedzenia w danym roku. Zimą z grubą, długo zalegającą pokrywą śnieżną więcej kosów może ruszyć na południe. Gdy zimy są łagodne i krótkie, ptaki mogą „zdecydować się” na pozostanie, bo ryzyko głodu jest wtedy znacznie niższe.

Co mówią badania telemetryczne?

Od 2015 roku w okolicach Biebrzy ornitolodzy zakładają kosom miniaturowe nadajniki o masie około 2–3 g. Z ich pomocą śledzą ruchy ptaków w promieniu 2–3 km wokół stacji badawczej oraz moment przylotu z zimowisk. W 2016 roku pierwszy kos wrócił nad Biebrzę 10 marca, a w innym sezonie – już na początku marca, co pokazuje, że terminy przylotu mogą się różnić nawet o kilka tygodni.

Takie badania prowadzone są też w innych krajach Europy – między innymi w Niemczech, Czechach, Finlandii i Rosji – a całość koordynuje zespół z Instytutu Maxa Plancka. Z zebranych danych wynika, że w regionach pośrednich, takich jak Bawaria czy Polska, mamy populacje „pół na pół”: około 50% ptaków odlatuje, a reszta zostaje. Wysoka śmiertelność na trasie sprawia, że z wędrówki wraca mniej więcej połowa migrujących osobników.

Jak kos przygotowuje się do migracji?

Badania opublikowane w „Nature Ecology & Evolution” ujawniły interesujący mechanizm oszczędzania energii u kosów szykujących się do lotu. Około trzy tygodnie przed rozpoczęciem migracji ptaki potrafią obniżyć tempo przemiany materii. Spada temperatura ciała, rośnie zapas tłuszczu, a organizm ogranicza wydatki energetyczne w codziennym życiu.

Efekt jest zaskakujący – kosy wylatują na zimowisko z wyraźną „nadwyżką energetyczną”, której nie zużywa sama podróż. Co ciekawe, wydatki energetyczne w miejscu zimowania nie są niższe niż te w kraju lęgowym. To sugeruje, że celem migracji nie jest jedynie oszczędzanie energii, ale raczej dostęp do pokarmu, korzystniejsze warunki żerowania czy mniejsza presja drapieżników i konkurentów.

U kosa spadek metabolizmu przed migracją zaczyna się około trzech tygodni przed wylotem – to rodzaj biologicznego „oszczędzania” na długą podróż.

Jak rozpoznać kosa zimą?

Dorosły kos (Turdus merula) to ptak o długości 25–27 cm z długim, lekko zaokrąglonym ogonem i mocnymi nogami. Samiec jest jednolicie czarny, z żółtym lub pomarańczowym dziobem i wyraźną obrączką w tym samym kolorze wokół oka. Samica ma upierzenie brunatne, brzuch jaśniejszy, często z delikatnym nakrapianiem. Młode ptaki przypominają samicę, ale ich pióra są bardziej matowe.

Zimą sylwetka kosa wydaje się „napuszona”, bo ptak stroszy pióra, żeby zatrzymać ciepło. Zwykle widzisz go na ziemi – pod drzewem, przy żywopłocie, pod karmnikiem. Podskakuje, nasłuchuje, a potem szybkim ruchem dzioba wyciąga z ziemi dżdżownicę, larwę czy ziarnko, które wypadło z karmnika.

Kos a szpak – jak ich nie pomylić?

Szpak bywa mylony z samcem kosa, bo z daleka oba wydają się czarne. Różnice są jednak czytelne już przy krótkiej obserwacji. Kos ma dłuższy ogon, bardziej zaokrągloną sylwetkę i intensywnie żółty dziób, natomiast szpak jest mniejszy, ma krótszy ogon, ciało jakby bardziej „zbite”, a pióra – szczególnie zimą – z metalicznym połyskiem i jasnymi kropkami. Jego dziób jest nieco dłuższy i ostrzejszy.

Czym żywi się kos zimą?

Latem dieta kosa opiera się głównie na bezkręgowcach: dżdżownicach, ślimakach, owadzich larwach i dorosłych owadach. Zimą sytuacja się zmienia – ziemia zamarza, a owady znikają z powierzchni. Wtedy kluczowe znaczenie mają owoce jagodowe oraz nasiona dostępne w naturze lub przy karmnikach.

W miastach i ogrodach ptaki chętnie sięgają po owoce jarzębiny, bzu czarnego, kaliny, głogu czy aronii. Jeśli owoce zostają na krzewach do zimy, stają się istotnym źródłem energii dla kosów, ale też dla innych gatunków, takich jak gile czy jemiołuszki. Dobrze jest więc zostawić część owocujących roślin nieprzyciętych i niesprzątniętych do zera.

Jak mądrze dokarmiać kosy?

Ornitolodzy podkreślają, że karmienie ma sens głównie podczas silnych mrozów i długotrwałej pokrywy śnieżnej. Gdy zima jest łagodna i bezśnieżna, ptaki radzą sobie same, korzystając z naturalnych zasobów. Gdy jednak ziemia zamarza na kość lub wszystko przykrywa gruba warstwa śniegu, można je realnie wesprzeć suszonymi owocami i mieszankami nasion.

W takim okresie sprawdzają się owoce głogu czy jarzębiny zebrane późnym latem i wysuszone na nitkach lub tackach. Świeże owoce przy silnym mrozie mogą powodować problemy trawienne, dlatego susz jest bezpieczniejszy. Dobrą opcją są także gotowe „pyzy” zbożowo‑tłuszczowe z ziarnami słonecznika i orzechami, które wiszą przy karmniku czy na gałęzi drzewa.

Czy kos korzysta z karmnika?

Wielu ogrodników zauważa, że kos woli żerować na ziemi niż na samej konstrukcji, takiej jak karmnik. To naturalne – ten gatunek przeszukuje ściółkę, trawnik lub rozsypane ziarno pod karmnikiem. Konstrukcja z daszkiem i zasobnikiem – jak model typu Birdyfeed DOUBLE – jest przydatna głównie do ochrony karmy przed śniegiem i deszczem. Ptaki jedzące z półek karmnika, np. sikory, wróble czy szczygły, rozsypują część nasion, a kosy chętnie „sprzątają” to, co spadło pod spód.

Jak pomóc kosom w ogrodzie zimą?

Kos świetnie czuje się w ogrodzie z gęstymi krzewami, drzewami i fragmentami trawnika. To ptak, który porusza się po ziemi, więc potrzebuje miejsc, gdzie może bezpiecznie podskakiwać i żerować, a w razie zagrożenia – skryć się w gąszczu gałęzi. Zimowe „koczowanie” odbywa się głównie tam, gdzie owoce i inne źródła energii występują w dużym zagęszczeniu.

Jeśli chcesz mieć kosy jako stałych gości, a może nawet zimowych mieszkańców, warto zadbać w ogrodzie o kilka elementów: krzewy jarzębiny, kaliny, aronii, bzu czarnego, fragmenty naturalnej ściółki pod drzewami, kawałek nieskładanego trawnika oraz płytkie poidełko, które przy lekkiej zimie może pełnić też funkcję kąpieliska. W mroźne dni wodę można nalewać w niewielkich porcjach, by szybko nie zamarzała.

Dlaczego kos jest pożyteczny?

W sezonie wegetacyjnym kos jest cennym sprzymierzeńcem ogrodnika. Zjada ogromne ilości gąsienic, chrząszczy i ślimaków, które mogłyby uszkodzić liście i korzenie roślin. Jego żerowanie na świeżo przekopanych grządkach jest czasem irytujące, bo rozgrzebuje ściółkę, ale dzięki temu ogranicza wiele potencjalnych szkodników, zanim te zdążą się namnożyć.

Zimą ptak „spłaca dług” za letnią dietę owadzio‑ślimaczą, przenosząc nasiona i pestki zjedzonych owoców w inne miejsca. Taki rozsiew roślin dotyczy przede wszystkim jarzębiny, bzu, kaliny czy głogu, co z czasem przekłada się na większą różnorodność roślinności w okolicy – także tej dzikiej, rosnącej poza ogrodem.

Jak kos wypada na tle innych ptaków wędrownych?

Kos jest dobrym przykładem ptaka „pośredniego” – część populacji odlatuje, część zostaje, a inne tylko lekko zmieniają miejsce pobytu. Dla porównania sójka to ptak, który w Polsce zwykle zimuje. Gromadzi na zapas około 2000–3000 żołędzi i orzechów, ukrywa je pojedynczo w ziemi i korzysta z nich przez całą zimę, a niezjedzone nasiona kiełkują później, tworząc młode dęby, buki czy leszczyny.

Na drugim biegunie znajduje się słowik, który nie zimuje w Polsce. Po sezonie lęgowym odlatuje w kierunku Afryki, często aż do regionów z lasami deszczowymi w dorzeczu Kongo. Taki ptak musi przelecieć nawet 6000 km, co jest rzędem wielkości innym wyzwaniem niż przesunięcie się kosa z Polski do Hiszpanii.

Różne strategie – od całkowitej migracji po pełną osiadłość – pokazują, że ptaki elastycznie dostosowują swoje zachowania do zasobów środowiska. Kos, który w ciągu ostatnich około 200 lat nauczył się żyć „ramię w ramię” z człowiekiem, jest jednym z najlepszych przykładów tej elastyczności w naszej strefie klimatycznej.